ज्यान सम्बन्धी कसूर र सजाय



Published Date:2021-07-23

बिष्णु निश्चल

मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ मा ज्यान सम्बन्धी ९ वटा कसूर सजायको बारेमा व्यवस्था गरिएको छ । नेपालको कानून अनुसार जन्मकैदसम्मको सजाय हुने ज्यानसम्बन्धी कसूर एक गम्भीर र अमानवीय अपराध हो । कस्ता किसीमका अपराध गरे ज्यान सम्बन्धी कसुर गरेको ठहरीने र त्यसको सजाय के हुन्छ भनेर त्यसको जानकारी हुन् आवश्यक छ । कसुर र सजायको बारेमा जानकारी भयो भने मानिसले अपराध कर्ममा लाग्दैन भन्ने बुझाई हुन्छ । कसुर कसैले जानेर गरेको हुन्छ भने कसैले नजानेर कसुर गरेको हुन्छ तर कानुनले कुनै अपराध गरे क्षमा दिदैन । नेपालको कानून अनुसार जन्मकैदसम्मको सजाय हुने ज्यानसम्बन्धी कसूर एक गम्भीर र अमानवीय अपराध हो ।
मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ परिच्छेद १२ मा ज्यान सम्बन्धी ९ वटा कसूरहरूको व्याख्यात्मक वर्गीकरण र ती अपराधमा हुने सजायको बारेमा दफा १७७ देखि १८७ सम्म व्यवस्था गरिएको छ । कानुनमा स्पष्ट रुपमा उल्लेख गरिएको छ । कसैले कसैको नियतपूर्वक ज्यान मार्न वा ज्यान मार्ने कुनै काम गर्न वा गराउन हुँदैन । कसैले कसैलाई निजको ज्यान मर्न सक्ने गरी नियतपूर्वक गम्भीर शारीरिक चोट वा क्षति पुर्याएकोमा तत्कालै ज्यान नमरी सोही चोटको परिणाम स्वरुपपछि ज्यान मरेमा पनि सोही व्यक्तिले ज्यान मारेको मानिनेछ । यस्तै उपदफा (१) बमोजिमको कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई जन्म कैदको सजाय हुनेछ ।
ज्यान जान सक्ने काम गर्न नहुने ःकसैले कुनै काम गर्दा साधारणतया मानिसको ज्यान जान सक्छ भन्ने जानीजानी वा विश्वास गर्नु पर्ने कारण हुँदा हुँदै त्यस्तो काम गर्न हुँदैन । यस्तै (२) उपदफा (१) बमोजिमको कारणबाट कसैको ज्यान मरेमा कसूरदारलाई जन्मकैदको सजाय हुनेछ ।
गम्भीर उत्तेजना वा रीसको आवेशबाट ज्यान लिन नहुने ःदफा १७७ वा १७८ मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि देहायको अवस्थामा ज्यान लिने व्यक्तिलाई दशदेखि पन्ध्र वर्षसम्म कैद र एक लाख रुपैयाँँदेखि एक लाख पचास हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना हुनेछ ः–कसैले तत्काल गम्भीर उत्तेजना दिलाउने कुनै काम गरेबाट कसूरदारले आत्मसंयम्को शक्ति गुमाई त्यस्तो उत्तेजना दिलाउने व्यक्तिको ज्यान मारेकोमा,
तर यस्तो अवस्थामा यो खण्ड लागू हुने छैन ः कसैले कानूनको पालना गर्दा, निजी रक्षाको अधिकारको प्रयोग गर्दा, कुनै राष्ट्रसेवकले आफ्नो पदीय कर्तव्यको पालन गर्दा वा पालन गर्न लागेको कुनै कामबाट कसूरदार उत्तेजित हुन गएमा, कसैलाई कुनै क्षति पुर्याउने नियतले कसूरदार स्वयंले उत्तेजित गराएको र त्यसरी उत्तेजित भई त्यस्तोे व्यक्तिले गरेको कामबाट कसैको ज्यान गएकोमा,निजी रक्षाको अधिकार असल नियतले प्रयोग गर्दा त्यस्तो अधिकारको सीमा नाघ्न गई जसको बिरुद्ध त्यस्तो अधिकार प्रयोग भएको हो सो व्यक्तिको ज्यान मरेकोमा,एकाएक भएको झगडामा उठेको रीसको आवेशमा तत्काल कसैको ज्यान मरेकोमा, तर यस खण्ड बमोजिमको काम गर्दा कसूरदारले अनुचित लाभ हासिल गरेको वा क्रुुर वा अस्वभाविक तवरबाट काम गरेको हुनु हुँदैन । (२) उपदफा (१) को खण्ड (ख) र (ग) मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि इवी लिएर वा सोच विचार गरेर ज्यान लिएकोमा सो खण्डहरुमा लेखिएको व्यवस्था लागू हुने छैन ।
मार्न चाहेको व्यक्ति नमरी अर्को व्यक्ति मरेमा सजाय हुने ः मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ दफा १७७, १७८ र १७९ मा जुनसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि कसैले कसैलाई मार्ने नियतले वा कुनै व्यक्ति मर्न सक्छ भन्ने जानीजानी वा त्यसको विश्वास गर्नु पर्ने कारण भई कुनै काम गर्दा त्यस्तो व्यक्ति नमरी अर्को व्यक्ति मर्न गएमा निजलाई अवस्था अनुसार दफा १७७, १७८ र १७९ मा लेखिए बमोजिमको सजाय हुनेछ ।
लापरवाहीपूर्ण काम गरी ज्यान मार्न नहुने ःकसैले लापरवाहीपूर्ण काम गरी कसैको ज्यान मार्न हुँदैन । उपदफा (१) बमोजिमको कसूर गर्ने व्यक्तिलाई दफा १७७, १७८ र १७९ को अवस्थामा बाहेक तीनदेखि दश वर्षसम्म कैद र तीस हजार रुपैयाँँदेखि एक लाख रुपैयाँँसम्म जरिबाना हुनेछ ।
हेलचक्र्याईं गरी ज्यान मार्न नहुने ः दफा १७९ को अवस्थामा बाहेक कसैले हेलचक्र्याइपूर्ण कुनै काम गरी कसैको ज्यान मार्न हुँदैन । (२) उपदफा (१) बमोजिमको कसूर गर्ने व्यक्तिलाई तीन वर्षसम्म कैद र तीस हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना हुनेछ । (३) उपदफा (१) मा लेखिएदेखि बाहेक कसैको ज्यान मर्न सक्छ जस्तो नदेखिएको अवस्थामा कसैले कुनै काम गर्दा भवितव्यमा परी कसैको ज्यान गएमा निजलाई छ महिनादेखि दुई वर्षसम्म कैद वा बीस हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना वा दुवै सजाय हुनेछ ।
ज्यान मार्ने उद्योग गर्न नहुने ः कसैले कसैको ज्यान मार्ने नियतले त्यसको उद्योग गर्न हुँदैन । उपदफा (१) बमोजिमको कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई दश वर्षसम्म कैद र एक लाख रुपैयाँँसम्म जरिबाना हुनेछ ।
आफ्नो संरक्षकत्वमा रहेको व्यक्तिलाई फाल्न वा परित्याग गर्न नहुने ःकुनै नवजात शिशु, बालबालिका, अशक्त रोगी वा वृद्ध व्यक्तिलाई आफूले हेरचाह वा स्याहार सम्भार गर्ने कर्तव्य भएको व्यक्तिले निजको जिउ, ज्यानमा खतरा पुग्न सक्ने गरी फाल्न, परित्याग गर्न वा वेवास्ता गरी छोड्न हुँदैन । उपदफा (१) बमोजिमको कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई तीन वर्षसम्म कैद र तीस हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना हुनेछ । (३) उपदफा (१) बमोजिमको कसूरबाट त्यस्तो बालबालिका, अशक्त, रोगी वा बृद्ध व्यक्ति मरेको रहेछ भने कसूरदारलाई सात वर्षसम्म कैद र सत्तरी हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना हुनेछ । तर फालिएको, परित्याग गरिएको वा वेवास्ता गरी छाडेको कारणबाट नवजात शिशुको मृत्य भएमा दफा १७७ बमोजिम सजाय हुनेछ ।
आत्महत्या गर्न दुरुत्साहन दिन नहुने ः कसैले कसैलाई आत्महत्या गर्न दुरुत्साहन दिन वा त्यस्तो काम गर्ने सम्मको परिस्थिति खडा गर्न वा गराउन हुँदैन । (२) उपदफा (१) बमोजिमको कसूर गर्ने व्यक्तिलाई पाँच वर्षसम्म कैद र पचास हजार रुपैयाँँसम्म जरिबाना हुनेछ । क्षतिपूर्ति भराई दिनु पर्ने ःयस परिच्छेद बमोजिम भएको कसूरबाट कसैको जिउ, ज्यान वा सम्पत्तिमा हानि, नोक्सानी वा क्षति भएमा कसूरदारबाट पीडित व्यक्ति र निज नभए निजको हकवालालाई मनासिब क्षतिपूर्ति भराई दिनु पर्नेछ ।
ज्यान सम्बन्धी कसुरको हदम्याद ः दफा १७७, १७८, १७९, १८०, १८१, १८२ र १८४ को उपदफा (३) मा रहेको प्रतिबन्धात्क वाक्यांश अन्तर्गतका कसूरमा कसूरदार आफैं साबित भई पोलेकोमा जहिलेसुकै पनि उजुर लाग्नेछ । त्यस्तो कसूरमा कर्तव्यको उजुरी परेकोमा अनुसन्धानबाट कर्तव्यवाला यही हो भन्ने पत्ता नलागेकोमा बीस वर्ष पछि र कर्तव्यको उजुर नपरेकोमा सो वारदात भएको दुई वर्षपछि उजुरी लाग्ने छैन । (२) उपदफा (१) मा लेखिएदेखि बाहेकका यस परिच्छेद अन्तर्गतका अन्य कसूरमा त्यस्तो कसूर भएको कुरा थाहा पाएको मितिले छ महिना नाघेपछि उजुर लाग्ने छैन ।

Related Posts

जनता समाजबादी पार्टीको सुदृढीकरण आवश्यक
रित बहादुर श्रेष्ठ ‘कृष्ण’ युवा नेता रित बहादुर श्रेष्ठले दिए आठ सुझाब समाजबादी पार्टी र राष्ट्रिय जनता पार्टी एकिकरण गरेर जब जनता समाजबादी पार्टी ...
धर्म सम्बन्धी कसुर र सजाय
बिष्णु निश्चल पछिल्लो समय धर्म परिर्वन गर्नेक्रम तिब्र रुपमा बढेको बिभिन्न अध्यनहरुले देखाएका छन् आखिर मानिसले धर्म परिर्वतन किन गर्छन त । धर्म भन्...
यसकारण हुन सक्छ संसद पुनस्र्थापना
बिष्णु निश्चलसंविधानमा प्रतिनिधिसभाको कार्यकाल ५ बर्षे हुने भनेर स्पष्ट रुपमा तोकिएको अबस्थामा यसरी हठात् रुपमा पटकपटक कुनै ब्यक्तिको सनकका भरमा वि...